Món ngon ngày Tết: Ăn sao để không gây “quá tải” cho gan, thận?

Tết là dịp sum vầy và thưởng thức những món ăn truyền thống, nhưng cũng là thời điểm gan và thận phải hoạt động “hết công suất” để xử lý rượu bia, thực phẩm nhiều đạm, nhiều mỡ và muối. Khi nhịp sinh hoạt đảo lộn, ăn uống thất thường, hai cơ quan chuyển hóa – thải độc quan trọng này dễ rơi vào trạng thái quá tải, đặc biệt ở người có sẵn bệnh nền. Vậy làm thế nào để vẫn tận hưởng không khí Tết mà không tạo thêm gánh nặng cho gan, thận?

Vì sao gan, thận dễ bị “quá tải” vào ngày Tết?

Chia sẻ của ThS.BS. Võ Thị Tố Hi – Trưởng khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Gia An 115, trong những ngày Tết, gan và thận dễ bị “quá tải” do nhiều yếu tố cộng hưởng cùng lúc.

Trước hết là rượu bia. Gan là cơ quan gần như duy nhất đảm nhiệm việc chuyển hóa ethanol. Khi uống rượu bia với tần suất cao và liên tục trong vài ngày, gan phải hoạt động quá mức để xử lý ethanol và các chất chuyển hóa trung gian độc hại như acetaldehyde. Hệ quả thường thấy là men gan tăng, rối loạn chuyển hóa mỡ, cơ thể mệt mỏi, chán ăn; ở một số người có sẵn bệnh nền, tình trạng này còn có thể kích hoạt viêm gan cấp hoặc làm nặng thêm gan nhiễm mỡ.

Thực phẩm nhiều dầu mỡ, đồ chiên rán, thịt đỏ và bánh kẹo ngọt cũng làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan. Gan phải xử lý đồng thời lượng lớn chất béo và đường, dễ dẫn đến tình trạng “quá tải chuyển hóa”, làm tăng triglyceride, tăng đường huyết sau ăn. Với thận, chế độ ăn giàu đạm và muối kéo theo tăng sản sinh các chất thải như ure, acid uric, buộc thận phải lọc và bài tiết nhiều hơn, đặc biệt bất lợi ở người có chức năng thận đã suy giảm nhẹ.

Ngoài bản thân thực phẩm, thói quen ăn uống – sinh hoạt đảo lộn trong ngày Tết cũng là yếu tố quan trọng. Việc bỏ bữa sáng, ăn quá no vào buổi tối, ăn muộn, uống ít nước khiến nhịp chuyển hóa của gan và thận bị xáo trộn, giảm hiệu quả thải độc. Khi cơ thể rơi vào trạng thái thiếu nước, thận càng phải làm việc “căng” hơn để duy trì cân bằng nội môi.

Cuối cùng, thiếu ngủ, thức khuya và ít vận động làm suy giảm khả năng tự điều chỉnh và phục hồi của các cơ quan chuyển hóa. Gan và thận vốn cần được “nghỉ ngơi sinh học” vào ban đêm; nếu nhịp sinh học bị phá vỡ liên tục trong nhiều ngày, nguy cơ mệt gan, tăng men gan, rối loạn chuyển hóa và quá tải thận sẽ tăng lên.

Uống rượu bia với tần suất cao và liên tục dễ gây tăng men gan, rối loạn chuyển hóa mỡ

Tác hại từ rượu bia và chế độ ăn mặn – nhiều đạm

Rượu bia và chế độ ăn mặn – nhiều đạm gây hại cho gan và thận không chỉ vì số lượng tiêu thụ, mà quan trọng hơn là cách cơ thể phải xử lý các chất này ở mức tế bào.

BS. Tố Hi giải thích, với gan, rượu được chuyển hóa thành những chất trung gian có độc tính cao, làm tổn thương trực tiếp tế bào gan và kích hoạt phản ứng viêm. Quá trình này đồng thời cản trở gan xử lý mỡ và đường, khiến mỡ dễ tích tụ trong gan hơn. Trong ngắn hạn, gan phản ứng bằng việc tăng men gan, gây mệt mỏi, chán ăn; về lâu dài, tổn thương lặp đi lặp lại sẽ thúc đẩy gan nhiễm mỡ, viêm gan mạn và xơ hóa gan.

Đối với thận, thực phẩm nhiều đạm làm gia tăng các sản phẩm chuyển hóa cần được lọc và đào thải, trong khi ăn mặn khiến cơ thể giữ nước và tăng áp lực lên hệ lọc của thận. Ban đầu, thận có thể bù trừ tốt nên ít triệu chứng rõ rệt. Tuy nhiên, nếu tình trạng này kéo dài, chức năng lọc sẽ suy giảm dần, làm tăng nguy cơ sỏi thận, tăng huyết áp và tiến triển suy thận mạn.

Điểm đáng lo ngại là cả gan và thận đều có khả năng “chịu đựng” tốt trong giai đoạn đầu, khiến người bệnh dễ chủ quan. Khi các biểu hiện rõ ràng xuất hiện, tổn thương thường đã tích lũy trong thời gian dài và việc phục hồi trở nên khó khăn hơn.

Rượu bia, chế độ ăn mặn, ngọt, nhiều đạm sẽ gây hại cho gan và thận

Dinh dưỡng ngày Tết cần lưu ý gì để hỗ trợ gan – thận?

Để giảm áp lực chuyển hóa và lọc thải cho gan – thận trong những ngày ăn uống liên tục, nguyên tắc quan trọng là tăng thực phẩm hỗ trợ giải độc – chống viêm, đồng thời hạn chế các nhóm gây tích tụ chất chuyển hóa và giữ nước trong cơ thể.

Nhóm thực phẩm nên ưu tiên gồm:

• Rau xanh và rau củ giàu chất xơ hòa tan như rau lá xanh, bông cải, mướp, bí, cà rốt…
• Trái cây tươi ít ngọt như bưởi, cam, táo, lê, thanh long…
• Thực phẩm giàu omega-3 và đạm nạc như cá, thịt trắng, trứng với khẩu phần hợp lý
• Ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu.

Ngược lại, nên hạn chế các nhóm thực phẩm: rượu bia; đồ ăn quá mặn và thực phẩm chế biến sẵn (thịt hun khói, giò chả, xúc xích); thịt đỏ, nội tạng và món ăn giàu purin; món chiên rán, nhiều dầu mỡ, phủ sốt béo; đồ ngọt, bánh kẹo, nước ngọt.

Nên ưu tiên đạm nạc như cá, thịt trắng, trứng... thay vì thịt đỏ

BS. Tố Hi lưu ý, với những người có bệnh nền liên quan đến gan và thận, các bữa tiệc ngày Tết không chỉ là vấn đề “ăn nhiều hay ít”, mà quan trọng hơn là ăn đúng loại và kiểm soát tổng gánh chuyển hóa. Ví dụ:

• Người gan nhiễm mỡ hoặc tăng men gan cần đặc biệt tránh rượu bia, các món nhiều dầu mỡ, chiên rán, phủ sốt béo hoặc kết hợp vừa nhiều mỡ vừa nhiều đường, vì dễ làm tăng tích tụ mỡ trong gan và đẩy men gan tăng nhanh. Nên ưu tiên khẩu phần đạm vừa phải, chọn đạm nạc, tăng rau xanh và chia nhỏ bữa để giảm áp lực chuyển hóa lipid cho gan.
• Người gout hoặc có acid uric cao cần chú ý hạn chế các thực phẩm giàu purin như nội tạng, thịt đỏ, hải sản khô, nước dùng đậm đặc; tránh uống rượu bia vì làm tăng sản xuất acid uric và giảm thải qua thận. Không nên ăn quá nhiều đạm trong một bữa; nên phân bố đều lượng đạm trong ngày để tránh tăng acid uric đột ngột.
• Người suy thận nhẹ hoặc có chức năng thận giảm cần kiểm soát lượng đạm và muối, tránh các món quá mặn, đồ chế biến sẵn vì natri cao làm tăng giữ nước và tăng áp lực lọc cho thận. Uống nước đều, không dồn nhiều vào cuối ngày, đồng thời tránh các loại nước ngọt, nước có gas gây rối loạn điện giải và chuyển hóa.

Nguyên tắc chung trong các bữa tiệc là:

• Ăn chậm, chia nhỏ khẩu phần, không “dồn” nhiều món nặng trong một bữa.
• Ưu tiên món luộc, hấp, ít gia vị; ăn xen kẽ rau trước – đạm sau để giảm tải chuyển hóa.
• Theo dõi phản ứng cơ thể: nếu có cảm giác đầy bụng, mệt, phù nhẹ, tiểu ít hoặc đau khớp, cần điều chỉnh ngay khẩu phần và đi khám sớm.

Thói quen tốt giúp giảm tải cho gan – thận trong những ngày Tết

- Uống đủ nước lọc, hạn chế nước ngọt và rượu bia.

- Ăn đúng giờ, không ăn dồn hay ăn quá no

- Sau bữa ăn, đi bộ nhẹ 10-15 phút.

- Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya để gan có thời gian phục hồi.

- Nếu xuất hiện mệt mỏi kéo dài, đầy bụng, chán ăn hoặc phù nhẹ, cần điều chỉnh ăn uống sớm, không nên cố “ăn theo Tết”.