Sỏi tiết niệu: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và các phương pháp điều trị hiện nay

Sỏi tiết niệu là một trong những bệnh lý thường gặp của hệ tiết niệu, có thể xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau và gây ra những cơn đau dữ dội, thậm chí dẫn đến suy giảm chức năng thận nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Bệnh có xu hướng tái phát cao, đặc biệt ở những người có thói quen uống ít nước hoặc từng có tiền sử sỏi trước đó. Hiểu rõ về cơ chế hình thành, dấu hiệu nhận biết và các phương pháp điều trị hiện nay sẽ giúp người bệnh chủ động phòng ngừa và xử trí sớm, hạn chế nguy cơ biến chứng lâu dài.

Sỏi tiết niệu là gì? Có những loại sỏi nào trong hệ tiết niệu?

Sỏi tiết niệu là những khối rắn được hình thành từ các tinh thể khoáng chất lắng đọng trong nước tiểu. Khi các chất này tồn tại với nồng độ cao hoặc dòng chảy nước tiểu bị cản trở, chúng có thể kết tụ lại thành từng tinh thể nhỏ, sau đó phát triển thành viên sỏi có kích thước khác nhau.

Hệ tiết niệu của cơ thể gồm bốn cơ quan chính là thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo:

• Thận có nhiệm vụ lọc máu và tạo nước tiểu
• Niệu quản là ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang
• Bàng quang là nơi chứa nước tiểu tạm thời
• Niệu đạo là đường dẫn nước tiểu ra khỏi cơ thể.

Sỏi có thể xuất hiện tại bất kỳ vị trí nào trong hệ thống này.

Dựa vào vị trí hình thành, sỏi tiết niệu thường được phân loại thành sỏi thận, sỏi niệu quản, sỏi bàng quang và sỏi niệu đạo. Trong đó, sỏi thận và sỏi niệu quản thuộc nhóm đường tiết niệu trên, còn sỏi bàng quang và niệu đạo thuộc nhóm đường tiết niệu dưới. Trên thực tế lâm sàng, sỏi có thể di chuyển từ thận xuống niệu quản hoặc bàng quang, gây ra các triệu chứng khác nhau tùy theo vị trí mà sỏi mắc kẹt.

Thành phần cấu tạo của sỏi tiết niệu

Sỏi tiết niệu không phải lúc nào cũng có thành phần giống nhau. Tùy theo đặc điểm chuyển hóa của từng người và môi trường nước tiểu, sỏi có thể được cấu tạo từ nhiều loại khoáng chất khác nhau. Trong nhiều trường hợp, một viên sỏi có thể bao gồm nhiều thành phần kết hợp, được gọi là sỏi hỗn hợp.

Trong thực hành lâm sàng, sỏi chứa canxi là loại thường gặp nhất, đặc biệt là sỏi canxi oxalat và canxi phosphat. Loại sỏi này thường liên quan đến chế độ ăn uống, tình trạng mất nước hoặc rối loạn chuyển hóa canxi trong cơ thể. Ngoài ra, sỏi axit uric cũng được ghi nhận ở những người có chế độ ăn giàu đạm động vật, đặc biệt là thịt đỏ và nội tạng.

Một số loại sỏi khác ít gặp hơn nhưng vẫn có ý nghĩa lâm sàng, chẳng hạn như sỏi struvite thường liên quan đến nhiễm trùng đường tiết niệu kéo dài, hoặc sỏi cystin có liên quan đến yếu tố di truyền. Ở Việt Nam, thành phần sỏi thường khá đa dạng và nhiều trường hợp mang tính chất hỗn hợp, trong đó sỏi canxi oxalat chiếm tỷ lệ cao.

Nguyên nhân và cơ chế hình thành sỏi tiết niệu

Cho đến nay, chưa có một nguyên nhân duy nhất được xác định là nguyên nhân chính gây sỏi tiết niệu. Tuy nhiên, nhiều yếu tố đã được chứng minh có liên quan đến quá trình hình thành sỏi, trong đó có những yếu tố thuộc về toàn cơ thể và những yếu tố tại chỗ trong hệ tiết niệu.

Các yếu tố toàn thân thường liên quan đến sự thay đổi thành phần nước tiểu. Khi cơ thể bị mất nước kéo dài, lượng nước tiểu giảm nhưng nồng độ khoáng chất tăng lên, làm tăng nguy cơ kết tinh tạo sỏi. Tình trạng này thường gặp ở những người uống ít nước, làm việc trong môi trường nóng hoặc bị sốt kéo dài. Ngoài ra, một số rối loạn chuyển hóa như tăng canxi máu hoặc bệnh lý tuyến cận giáp cũng có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi ở cả hai bên thận.

Bên cạnh đó, những bất thường tại hệ tiết niệu cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành sỏi. Khi đường tiết niệu bị hẹp hoặc có dị dạng bẩm sinh, dòng chảy nước tiểu có thể bị cản trở, dẫn đến tình trạng ứ đọng nước tiểu. Môi trường nước tiểu ứ đọng tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể lắng đọng và phát triển thành sỏi. Một số tình trạng thường gặp bao gồm hẹp niệu quản, hẹp khúc nối bể thận – niệu quản, phì đại tuyến tiền liệt hoặc bàng quang thần kinh.

Ngoài ra, nhiễm trùng đường tiết niệu cũng là yếu tố góp phần quan trọng, đặc biệt trong việc hình thành các loại sỏi liên quan đến vi khuẩn.

Uống ít nước, làm việc trong môi trường nóng hoặc bị sốt kéo dài làm tăng nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu

Những đối tượng có nguy cơ cao mắc sỏi tiết niệu

Mặc dù sỏi tiết niệu có thể gặp ở bất kỳ đối tượng nào, nhưng một số nhóm người có nguy cơ mắc bệnh cao hơn do đặc điểm sinh hoạt hoặc tình trạng sức khỏe.

• Những người thường xuyên uống ít nước hoặc làm việc trong môi trường nhiệt độ cao có nguy cơ mất nước nhiều hơn, từ đó làm tăng nồng độ khoáng chất trong nước tiểu.
• Người có thói quen ngồi lâu, ít vận động hoặc thường xuyên nhịn tiểu cũng có nguy cơ cao do dòng chảy nước tiểu bị gián đoạn.
• Ngoài ra, những người từng bị nhiễm trùng đường tiết niệu nhiều lần hoặc có tiền sử gia đình mắc bệnh sỏi cũng được ghi nhận có nguy cơ cao hơn.
• Nam giới được ghi nhận có tỷ lệ mắc sỏi tiết niệu cao hơn nữ giới.
• Người có chế độ ăn giàu đạm động vật hoặc muối cũng có nguy cơ hình thành sỏi cao hơn.

Triệu chứng sỏi tiết niệu thường gặp

Triệu chứng của sỏi tiết niệu rất đa dạng và phụ thuộc nhiều vào vị trí cũng như kích thước của viên sỏi. Trong nhiều trường hợp, sỏi nhỏ có thể tồn tại trong thời gian dài mà không gây ra triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, khi sỏi di chuyển hoặc gây tắc nghẽn đường tiết niệu, người bệnh có thể xuất hiện những biểu hiện đặc trưng.

Một trong những triệu chứng điển hình nhất là cơn đau quặn thận. Cơn đau thường bắt đầu từ vùng thắt lưng, lan ra phía trước bụng hoặc xuống vùng sinh dục. Cơn đau có thể xuất hiện đột ngột, dữ dội và từng cơn, khiến người bệnh khó chịu và phải nhập viện cấp cứu.

Ngoài đau, người bệnh có thể gặp các rối loạn tiểu tiện như tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu ra máu. Khi sỏi gây nhiễm trùng, người bệnh có thể xuất hiện sốt, ớn lạnh hoặc mệt mỏi. Trong những trường hợp nặng hơn, khi sỏi gây tắc nghẽn hoàn toàn đường tiết niệu, người bệnh có thể tiểu rất ít hoặc không tiểu được, dẫn đến phù và suy giảm chức năng thận.

Sỏi tiết niệu được chẩn đoán như thế nào?

Việc chẩn đoán sỏi tiết niệu không chỉ dựa vào triệu chứng mà cần kết hợp với các phương tiện chẩn đoán hình ảnh nhằm xác định chính xác vị trí và kích thước viên sỏi.

Siêu âm hệ tiết niệu là phương pháp thường được sử dụng đầu tiên vì dễ thực hiện và không gây đau. Phương pháp này giúp phát hiện sỏi, đồng thời đánh giá tình trạng ứ nước tại thận hoặc niệu quản. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang để phát hiện các loại sỏi có khả năng cản quang.

Hiện nay, chụp cắt lớp vi tính (CT scan) được xem là phương pháp có độ chính xác cao trong chẩn đoán sỏi tiết niệu. Kỹ thuật này giúp xác định chính xác vị trí, kích thước và mức độ ảnh hưởng của sỏi đối với hệ tiết niệu, từ đó hỗ trợ bác sĩ xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp.

Ngoài ra, người bệnh thường được thực hiện các xét nghiệm máu và nước tiểu để đánh giá chức năng thận cũng như phát hiện dấu hiệu nhiễm trùng nếu có.

Chụp CT với siêu máy SOMATOM Force VB30 tại Bệnh viện Gia An 115

Khi nào cần điều trị sỏi tiết niệu?

Không phải tất cả các trường hợp sỏi tiết niệu đều cần can thiệp ngay. Quyết định điều trị phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm kích thước viên sỏi, vị trí của sỏi và mức độ ảnh hưởng đến chức năng thận.

Trong một số trường hợp, sỏi có kích thước nhỏ có thể tự đào thải ra ngoài theo đường nước tiểu mà không cần can thiệp. Tuy nhiên, khi kích thước sỏi tăng lên hoặc gây ra các triệu chứng như đau dữ dội, nhiễm trùng hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu, người bệnh cần được điều trị bằng các phương pháp phù hợp.

Những viên sỏi lớn hoặc nằm ở vị trí khó đào thải thường có nguy cơ gây biến chứng cao, do đó cần được theo dõi và can thiệp kịp thời để tránh tổn thương thận.

Các phương pháp điều trị sỏi tiết niệu hiện nay

Những tiến bộ trong y học hiện đại đã giúp việc điều trị sỏi tiết niệu trở nên hiệu quả và ít xâm lấn hơn so với trước đây. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phụ thuộc vào kích thước, vị trí của sỏi cũng như tình trạng sức khỏe của người bệnh.

• Tán sỏi ngoài cơ thể: Phương pháp này sử dụng sóng năng lượng từ bên ngoài cơ thể để phá vỡ viên sỏi thành các mảnh nhỏ, sau đó các mảnh sỏi sẽ được đào thải ra ngoài theo nước tiểu. Đây là phương pháp ít xâm lấn và thường được áp dụng cho những viên sỏi có kích thước nhỏ hoặc trung bình.
• Nội soi tán sỏi: Đối với những viên sỏi nằm ở niệu quản hoặc bàng quang, phương pháp này thường được lựa chọn. Bác sĩ đưa một ống nội soi qua đường niệu đạo để tiếp cận vị trí sỏi và sử dụng năng lượng laser hoặc siêu âm để phá vỡ sỏi.
• Tán sỏi thận qua da: Có thể được chỉ định trong trường hợp sỏi kích thước lớn hoặc nằm sâu trong thận. Phương pháp này tạo một đường hầm nhỏ từ da vào thận để tiếp cận trực tiếp viên sỏi và loại bỏ chúng.
• Phẫu thuật mở: hiện nay ít được sử dụng và chỉ áp dụng trong những trường hợp đặc biệt khi các phương pháp ít xâm lấn không mang lại hiệu quả hoặc có bất thường giải phẫu phức tạp.

Xem thêm: Cách đẩy sỏi thận ra ngoài an toàn, tiên tiến hiện nay

Sỏi tiết niệu có nguy hiểm không?

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, sỏi tiết niệu có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng. Khi viên sỏi làm tắc nghẽn dòng chảy nước tiểu, áp lực trong hệ tiết niệu tăng lên, dẫn đến tình trạng ứ nước tại thận. Tình trạng này kéo dài có thể gây tổn thương nhu mô thận và làm suy giảm chức năng thận.

Ngoài ra, sỏi cũng có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, dẫn đến nhiễm trùng đường tiết niệu hoặc thậm chí nhiễm trùng huyết nếu vi khuẩn lan vào máu. Một số trường hợp nặng có thể dẫn đến suy thận mạn, ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Người bệnh nên đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sỏi tiết niệu (Ảnh minh họa)

Cách phòng ngừa sỏi tiết niệu tái phát

Sỏi tiết niệu là bệnh lý có tỷ lệ tái phát khá cao, do đó việc phòng ngừa đóng vai trò rất quan trọng sau điều trị. Một trong những biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất là duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày. Lượng nước phù hợp giúp làm loãng nước tiểu, từ đó giảm nguy cơ kết tinh tạo sỏi.

Bên cạnh đó, chế độ ăn uống hợp lý cũng góp phần quan trọng trong việc phòng ngừa sỏi. Việc tăng cường rau xanh và trái cây, đồng thời hạn chế thực phẩm nhiều muối hoặc giàu đạm động vật có thể giúp giảm nguy cơ hình thành sỏi. Một số loại trái cây họ cam quýt có thể giúp tăng nồng độ citrat trong nước tiểu, từ đó hạn chế sự kết tinh của khoáng chất.

Ngoài chế độ ăn uống, việc duy trì vận động thể lực thường xuyên và tránh nhịn tiểu cũng là những thói quen có lợi trong việc phòng ngừa sỏi. Đối với những người từng mắc sỏi, việc khám sức khỏe định kỳ có ý nghĩa quan trọng nhằm phát hiện sớm nguy cơ tái phát và xử trí kịp thời.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu như đau lưng kéo dài, tiểu ra máu, tiểu buốt hoặc sốt kèm đau vùng thắt lưng. Đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo sỏi tiết niệu hoặc các bệnh lý khác của hệ tiết niệu.

Việc thăm khám sớm giúp xác định nguyên nhân chính xác và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, từ đó giảm nguy cơ biến chứng và bảo tồn chức năng thận.