Nghịch lý: Thừa cân sao vẫn thiếu máu?

Thừa cân thường khiến nhiều người nghĩ rằng cơ thể đang “dư dinh dưỡng”, ít ai ngờ rằng tình trạng này lại có thể đi kèm thiếu máu kéo dài. Không ít trường hợp ăn uống đầy đủ, thậm chí dư năng lượng nhưng vẫn thiếu sắt và các vi chất tạo máu, dẫn đến mệt mỏi, giảm sức bền mà không rõ nguyên nhân.

Thiếu máu âm thầm ở người thừa cân – khi cơ thể “no năng lượng nhưng đói vi chất”

Một bệnh nhân nữ khoảng 40 tuổi, thừa cân, làm việc văn phòng, ít vận động. Bệnh nhân đến khám trong tình trạng mệt mỏi kéo dài, hay chóng mặt, hụt hơi khi leo cầu thang và thường xuyên hồi hộp. Tuy nhiên, bản thân người bệnh lại cho rằng những biểu hiện này chỉ do “tăng cân, làm việc nhiều, stress”, nên đã tự chịu đựng suốt gần một năm.

Khi được chỉ định xét nghiệm máu, kết quả cho thấy thiếu máu thiếu sắt mức độ nặng. Người bệnh cho biết khẩu phần ăn không hề ít: ăn đủ bữa, nhiều thịt, tinh bột và đồ ngọt. Tuy nhiên, chế độ ăn của bệnh nhân này lại nghèo các thực phẩm giàu sắt dễ hấp thu, thiếu rau xanh, trái cây. Đồng thời tình trạng thừa cân kéo dài gây viêm mạn tính mức độ thấp, làm cơ thể khó sử dụng và dự trữ sắt hiệu quả, dẫn đến thiếu máu dù “ăn không thiếu”.

Do thiếu máu diễn tiến âm thầm và kéo dài, tim của bệnh nhân phải làm việc nhiều hơn để bù oxy cho cơ thể. Khi đến khám, người bệnh đã bắt đầu có dấu hiệu tim đập nhanh, giảm khả năng gắng sức, ảnh hưởng rõ đến công việc và sinh hoạt hằng ngày. Nếu tiếp tục trì hoãn, nguy cơ rối loạn tim mạch là hoàn toàn có thể xảy ra.

Chia sẻ của BS.CKI. Đoàn Thị Liễu – khoa Khám bệnh, Bệnh viện Gia An 115, nghe có vẻ nghịch lý nhưng trong y học gọi đây là tình trạng “dư calo nhưng thiếu vi chất”. Nhiều người ăn rất nhiều, nhưng lại chủ yếu là đồ ngọt, thức ăn nhanh, chiên rán – những món làm tăng cân nhanh nhưng không giúp tạo máu.

Nói vui một chút, cơ thể có thể “no bụng” nhưng tủy xương vẫn đói sắt, đói vitamin B12 và acid folic. Khi thiếu những chất này, hồng cầu không được sản xuất đầy đủ, dẫn đến thiếu máu dù nhìn bên ngoài vẫn tròn trịa, hồng hào.

Đồ ngọt, thức ăn nhanh, chiên rán – những món làm tăng cân nhanh nhưng không giúp tạo máu

Dạng thiếu máu thường gặp ở người thừa cân

BS. Liễu cho biết, ở người thừa cân, thiếu máu thiếu sắt là dạng thường gặp nhất, nhưng cơ chế lại khá “đặc biệt”. Không chỉ do ăn uống mất cân đối, tình trạng thừa mỡ kéo dài gây viêm mạn tính mức độ thấp, làm tăng nồng độ hepcidin – một hormone ức chế hấp thu và giải phóng sắt. Kết quả là sắt vẫn có trong cơ thể nhưng không được sử dụng hiệu quả, gây thiếu máu chức năng.

Ở người béo phì có hiện tượng bị tăng áp lực ổ bụng do mỡ bụng, thừa cân, dẫn đến hội chứng  trào ngược dạ dày thực quản. Đây cũng là nguyên nhân gây ra tình trạng kém hấp thu chất sắt.

Bên cạnh đó, người thừa cân cũng dễ gặp thiếu máu do thiếu vi chất phối hợp, như thiếu vitamin B12 hoặc acid folic, nhất là ở những người ăn kiêng không đúng cách, cắt giảm nhóm thực phẩm giàu đạm hoặc rau xanh trong thời gian dài.

Đáng lưu ý, các dạng thiếu máu này thường diễn tiến âm thầm, triệu chứng không rầm rộ, dễ bị che lấp bởi tình trạng thừa cân. Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào cân nặng mà bỏ qua xét nghiệm máu, thiếu máu rất dễ bị bỏ sót cho đến khi đã ảnh hưởng rõ đến sức khỏe tim mạch và khả năng lao động.

Ăn kiêng không đúng cách, cắt giảm nhóm thực phẩm giàu đạm hoặc rau xanh trong thời gian dài dễ gây thiếu máu do thiếu vi chất phối hợp

Xem thêm: Kiểm soát cân nặng khoa học tại Bệnh viện Gia An 115

Cần làm gì để phòng ngừa thiếu máu mà vẫn kiểm soát cân nặng an toàn?

Theo BS. Đoàn Thị Liễu, người thừa cân hoàn toàn có thể phòng ngừa thiếu máu mà vẫn kiểm soát cân nặng nếu đi đúng hướng, thay vì ăn kiêng cực đoan:

• Giảm năng lượng nhưng không cắt vi chất, đặc biệt cần đảm bảo đủ sắt, vitamin B12, acid folic.
• Ưu tiên đạm chất lượng cao: thịt nạc, cá, trứng, đậu…
• Bổ sung sắt đúng cách: kết hợp thực phẩm giàu sắt với vitamin C (rau xanh, trái cây ít ngọt) để tăng hấp thu; tránh uống trà, cà phê ngay sau bữa ăn.
• Không tự ý ăn kiêng khắc nghiệt (nhịn ăn kéo dài, cắt hoàn toàn tinh bột hoặc thịt đỏ) dễ dẫn đến thiếu máu tiềm ẩn.
• Vận động đều, không quá sức, có thể đi bộ nhanh, yoga, bơi…
• Khám và xét nghiệm định kỳ kiểm tra công thức máu, ferritin, vitamin B12 khi mệt mỏi kéo dài, nhất là ở người đang giảm cân.

BS.CKI. Đoàn Thị Liễu thăm khám cho người bệnh

Dấu hiệu thiếu máu ở người thừa cân

Các dấu hiệu thiếu máu ở người thừa cân dễ bị bỏ sót gồm:

• Mệt mỏi kéo dài, uể oải: thường bị nhầm là do dư cân hoặc ít vận động.
• Dễ hụt hơi khi gắng sức nhẹ (leo cầu thang, đi bộ nhanh): hay quy cho thể lực kém.
• Chóng mặt thoáng qua, choáng váng nhẹ: xuất hiện không thường xuyên nên ít được chú ý.
• Giảm tập trung, hay buồn ngủ, làm việc kém hiệu quả: dễ nhầm với stress hoặc thiếu ngủ.
• Đánh trống ngực nhẹ, hồi hộp: thường thoáng qua nên người bệnh chủ quan.
• Da và niêm mạc nhợt nhạt khó nhận ra: lớp mỡ dưới da che lấp dấu hiệu điển hình của thiếu máu.

Chính vì các biểu hiện không rõ ràng, thiếu máu ở người thừa cân thường chỉ được phát hiện khi làm xét nghiệm máu hoặc khi tình trạng mệt mỏi đã ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt hằng ngày.